Wat is bewustzijn?

Wat, waar, waarom, hoe, heb ik, hebben we, …: bewustzijn?
Met slechts één of twee woorden beseffen we onmiddellijk dat we iets in vraag stellen. We voelen dat we niet zomaar waarnemen, maar dat we beginnen te onderzoeken. Het zijn precies deze woorden die dat besef oproepen. Ze zetten ons denken in gang.

Woorden zijn geen willekeurige lettercombinaties. Ze dragen betekenissen die wij hebben geleerd en die door anderen vóór ons werden opgebouwd. Daardoor herkennen we onmiddellijk wanneer we iets onderzoeken. Zodra we woorden gebruiken zoals wat, waarom of hoe, weten we dat we een vraag stellen, dat we op zoek gaan naar betekenis.

Met slechts enkele woorden zijn we dus al bezig met denken. Deze eenvoudige woorden maken ons onmiddellijk bewust van wat ons doel is. We stellen vragen en proberen te begrijpen wat een begrip zoals bewustzijn kan zijn. Zonder deze woorden, of zonder de betekenis die eraan gekoppeld is, zouden we dat besef niet op dezelfde manier hebben. Het is via taal dat we herkennen dat we onderzoeken, en dat we ons kunnen richten op het begrijpen van iets abstracts zoals bewustzijn.

Definitie en begin

Bewustzijn is geen object en ook geen afzonderlijk onderdeel van het lichaam. Het is geen vaste plaats in de hersenen die we kunnen aanduiden, maar een proces dat voortdurend ontstaat en zich ontwikkelt. Dat proces begint bij waarneming. We nemen voortdurend prikkels waar via onze zintuigen, maar die waarnemingen op zich zijn nog geen bewustzijn. Bewustzijn ontstaat pas wanneer we die waarnemingen interpreteren en er betekenis aan geven. Met andere woorden: bewustzijn ontstaat wanneer we begrijpen wat we waarnemen.

Rol van kennis

Dit begrijpen is onmogelijk zonder kennis. Alles wat wij waarnemen krijgt pas betekenis doordat we het kunnen koppelen aan wat we al weten. Een eenvoudige situatie maakt dit duidelijk. Wanneer een kind voor het eerst vuur ziet, is er wel een visuele waarneming, maar het begrip is nog beperkt. Naarmate het kind leert wat vuur is, welke eigenschappen het heeft en welke gevolgen eraan verbonden zijn, verandert ook het bewustzijn van datzelfde fenomeen. De waarneming blijft gelijkaardig, maar het bewustzijn verdiept zich doordat de kennis groeit. We leren begrijpen wat iets is, hoe het werkt en welke betekenis wij eraan kunnen geven.

Taal

Die betekenisvorming is nauw verbonden met taal. In een vorige blog hebben we gezien dat taal noodzakelijk is om kennis op te bouwen en te delen. Voor bewustzijn geldt dit evenzeer, maar op een nog fundamenteler niveau. Taal biedt ons de structuur waarmee we onze ervaringen kunnen ordenen, benoemen en onthouden. Zonder woorden of symbolen zouden onze waarnemingen vluchtig en onsamenhangend blijven. Taal maakt het mogelijk om onderscheid te maken, om verbanden te leggen en om inzichten op te slaan. In die zin vormt taal niet alleen een communicatiemiddel, maar ook een essentieel onderdeel van hoe bewustzijn zich organiseert en ontwikkelt.

Persoonlijk (Qualia)

Toch blijft bewustzijn altijd persoonlijk. Hoewel we taal delen met anderen, ervaart ieder individu de werkelijkheid op een unieke manier. Onze ervaringen, opvoeding, kennis en emotionele achtergrond bepalen onder andere hoe wij waarnemingen interpreteren. Dit persoonlijke karakter van bewustzijn wordt vaak aangeduid met het begrip Qualia: de individuele beleving van de werkelijkheid. Twee mensen kunnen naar exact dezelfde situatie kijken, maar toch een andere betekenis ervaren. Het bewustzijn is dus geen universele spiegel van de werkelijkheid, maar een persoonlijke interpretatie ervan.

Collectief

Tegelijk is ons bewustzijn niet los te zien van anderen. De kennis die wij gebruiken om betekenis te geven aan onze waarnemingen is in grote mate collectief opgebouwd. Ze is het resultaat van generaties van denken, ontdekken en communiceren. Via taal nemen wij die kennis over, passen we ze toe en geven we ze opnieuw door. Hierdoor is bewustzijn tegelijk individueel in beleving en collectief in oorsprong. Zonder die gedeelde kennisbasis zou ons vermogen tot begrijpen en interpreteren zeer beperkt blijven.

Persoonlijkheidstabel

De manier waarop dit alles zich bij elk individu ontwikkelt, hangt samen met wat ik eerder heb benoemd als de persoonlijkheidstabel, en dat ons helpt te begrijpen hoe interpretaties tot stand komen. Die omvat verschillende factoren die onze interpretaties sturen zoals: ervaringen, emoties, karakter, temperament, overtuigingen, cognitieve patronen en zelfs onze neurologische structuur. Deze elementen bepalen niet alleen wat we waarnemen, maar vooral hoe we het interpreteren en welke betekenis we eraan geven. Bewustzijn is daarom altijd het resultaat van een persoonlijk analyseproces dat plaatsvindt binnen een breder geheel van collectieve kennis.

Identiteit

Wanneer we dit geheel overzien, wordt duidelijk dat bewustzijn in feite de kern vormt van hoe wij onszelf ervaren. We denken vaak dat we ons lichaam zijn, maar wat wij werkelijk beleven als “onszelf” is de betekenis die we geven aan wat we waarnemen. Niet onze zintuigen op zich, maar de interpretatie ervan bepaalt onze ervaring van de werkelijkheid. In die zin ligt onze identiteit niet in het fysieke, maar in het proces van begrijpen.

Conclusie

Als we deze redenering doortrekken, kunnen we besluiten dat bewustzijn geen losstaand fenomeen is, maar een logisch gevolg van alles wat voorafgaat. Denken stelt vragen, vragen leiden tot kennis, kennis wordt opgebouwd en gedeeld via taal, en bewustzijn ontstaat wanneer we die kennis gebruiken om onze waarnemingen te interpreteren. Bewustzijn is dus het persoonlijk begrijpen van de wereld, gebaseerd op een voortdurend wisselspel tussen individuele ervaring en collectieve kennis.

Bewustzijn kan in die zin vergeleken worden met software die betekenis geeft aan de werking van een computer. De hardware voert processen uit, die weliswaar op voorhand in algoritmes werden vastgelegd, maar zonder interpretatie blijft die werking betekenisloos. Op dezelfde manier geeft bewustzijn betekenis aan de processen in ons brein.

Vanuit dit inzicht dringt zich een volgende vraag op. Als bewustzijn draait om begrijpen en interpreteren, dan is het belangrijk om te onderzoeken in welke mate we daartoe in staat zijn. Daarmee komen we bij een nieuw centraal begrip in deze reeks: wat is intelligentie?