W3. Wetenschappelijk onderzoek naar gezichtswaarneming en persoonsbeoordeling

Inleiding

Mensen beoordelen elkaar voortdurend. Wanneer we iemand ontmoeten, verwerken onze hersenen vrijwel onmiddellijk een grote hoeveelheid visuele informatie. We nemen onder andere gezichtskenmerken, gezichtsuitdrukkingen, lichaamshouding en uiterlijke verschijning waar. Op basis daarvan vormen we een eerste indruk.

Maar hoe betrouwbaar zijn die indrukken? Kunnen we uit iemands uiterlijk werkelijk iets afleiden over zijn persoonlijkheid, intelligentie, karakter of betrouwbaarheid?

Dit zijn vragen die binnen de psychologie en de cognitieve neurowetenschappen uitgebreid worden onderzocht. Verschillende wetenschappelijke studies tonen aan dat mensen bijzonder snel persoonsbeoordelingen vormen, maar dat de snelheid en overtuiging waarmee we dat doen niet noodzakelijk overeenkomen met de juistheid ervan.

1. Hoe snel vormt ons brein een eerste indruk?

Een bekend onderzoek van de psychologen Janine Willis en Alexander Todorov van Princeton University onderzocht hoe snel mensen een oordeel vormen wanneer ze een onbekend gezicht te zien krijgen.

In vijf experimenten kregen proefpersonen gezichten gedurende verschillende tijdsintervallen te zien. Daarbij onderzochten de wetenschappers onder andere beoordelingen van aantrekkelijkheid, sympathie, betrouwbaarheid, competentie en agressiviteit.

De resultaten waren opmerkelijk. Zelfs wanneer deelnemers een gezicht slechts 100 milliseconden te zien kregen, vormden ze al een indruk die sterk overeenkwam met hun beoordeling wanneer ze meer tijd kregen.

Meer kijktijd maakte de indrukken niet automatisch nauwkeuriger. Wel nam bij langere kijktijd het vertrouwen van de deelnemers in hun beoordelingen toe.

Dit onderzoek toont aan hoe snel ons brein sociale indrukken vormt. Het bewijst echter niet dat die eerste indrukken een correcte weergave zijn van de persoonlijkheid van de beoordeelde persoon.

Wetenschappelijke publicatie:

Willis, J. & Todorov, A. (2006).

First Impressions: Making Up Your Mind After a 100-ms Exposure to a Face.

Tijdschrift: Psychological Science, 17(7), 592–598.

DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01750.x

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16866745/

2. Hoe betrouwbaar zijn beoordelingen op basis van uiterlijk?

Een tweede belangrijk onderzoek werd uitgevoerd door Christopher Y. Olivola en Alexander Todorov. Zij onderzochten of mensen werkelijk in staat zijn om persoonlijkheidskenmerken en andere eigenschappen correct af te leiden uit het uiterlijk van anderen.

De onderzoekers gebruikten daarvoor onder meer een omvangrijke verzameling van meer dan één miljoen beoordelingen en een aanvullend online experiment met meer dan duizend deelnemers.

Hun bevindingen waren kritisch voor de betrouwbaarheid van dergelijke beoordelingen.

Mensen blijken eigenschappen van anderen vaak minder nauwkeurig te kunnen voorspellen op basis van hun uiterlijk dan wanneer ze helemaal geen uiterlijke informatie zouden gebruiken en zich zouden baseren op algemene voorkomingsfrequenties van eigenschappen.

Met andere woorden: we laten ons bij het beoordelen van anderen gemakkelijk beïnvloeden door uiterlijke kenmerken, terwijl die kenmerken niet noodzakelijk de informatie bevatten die we denken erin te herkennen.

Dit onderzoek maakt duidelijk dat een overtuigende eerste indruk niet hetzelfde is als een betrouwbare persoonsbeoordeling.

Wetenschappelijke publicatie:

Olivola, C. Y. & Todorov, A. (2010).

Fooled by First Impressions? Reexamining the Diagnostic Value of Appearance-Based Inferences.

Tijdschrift: Journal of Experimental Social Psychology, 46(2), 315–324.

DOI: https://doi.org/10.1016/j.jesp.2009.12.002

Onderzoeksinformatie: https://collaborate.princeton.edu/en/publications/fooled-by-first-impressions-reexamining-the-diagnostic-value-of-a/

3. Waarom vormen we toch indrukken op basis van gezichten?

Ook Leslie A. Zebrowitz en Joann M. Montepare onderzochten waarom gezichten zo'n belangrijke rol spelen bij de manier waarop mensen elkaar beoordelen.

In hun overzichtsstudie beschrijven ze hoe bepaalde uiterlijke kenmerken automatisch associaties kunnen oproepen. Sommige gezichtskenmerken kunnen bijvoorbeeld herinneringen of verwachtingen activeren die we eerder hebben opgebouwd.

Onze hersenen gebruiken daarbij zowel de waargenomen kenmerken als eerder verworven kennis en sociale associaties.

Dat betekent dat een beoordeling niet uitsluitend voortkomt uit wat we op dat moment zien. Ook onze eigen ervaringen, verwachtingen en aangeleerde denkpatronen beïnvloeden de interpretatie.

De onderzoekers wijzen erop dat gezichtskenmerken daadwerkelijk invloed kunnen hebben op sociale beoordelingen en beslissingen. Dat betekent echter niet dat de eigenschappen die we aan iemand toeschrijven ook werkelijk bij die persoon aanwezig zijn.

Wetenschappelijke publicatie:

Zebrowitz, L. A. & Montepare, J. M. (2008).

Social Psychological Face Perception: Why Appearance Matters.

Tijdschrift: Social and Personality Psychology Compass, 2(3), 1497–1517.

DOI: https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2008.00109.x

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20107613/

4. Hoe worden indrukken van gezichten gevormd?

Een meer recente overzichtsstudie van Clare A. M. Sutherland en Andrew W. Young (2022) onderzoekt hoe mensen eigenschappen aan gezichten toeschrijven.

De auteurs brengen verschillende onderzoekslijnen samen. Enerzijds spelen fysieke kenmerken van gezichten een rol bij de indrukken die mensen vormen. Anderzijds beïnvloeden culturele, persoonlijke en aangeleerde associaties de manier waarop we die kenmerken interpreteren.

De studie benadrukt dat gezichtsbeoordeling een complex proces is waarbij waarneming, eerdere kennis en sociale interpretatie samenkomen.

Dit is bijzonder interessant omdat het aantoont dat persoonsbeoordeling niet eenvoudigweg een kwestie is van kijken naar een gezicht. De betekenis die we aan dat gezicht geven, ontstaat mede door de kennis en verwachtingen die we zelf meebrengen.

Wetenschappelijke publicatie:

Sutherland, C. A. M. & Young, A. W. (2022).

Understanding Trait Impressions from Faces.

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35880691/

Volledige publicatie: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9796653/

Besluit

De besproken onderzoeken tonen aan dat mensen bijzonder snel indrukken vormen op basis van uiterlijke kenmerken. Ze tonen eveneens aan dat de betrouwbaarheid van dergelijke beoordelingen beperkt kan zijn.

Een gezicht kan informatie geven over bepaalde zichtbare kenmerken en gezichtsuitdrukkingen, maar het vormt geen volledige weergave van iemands persoonlijkheid, kennis, intelligentie of denkvermogen.

Het onderscheid tussen wat we waarnemen en wat we daaruit afleiden, is daarom bijzonder belangrijk.

De wetenschappelijke bevindingen ondersteunen het inzicht dat een eerste indruk vooral iets vertelt over de manier waarop wij informatie verwerken en interpreteren. Ze geven ons niet automatisch toegang tot de werkelijke persoon achter het uiterlijk.

Wetenschappelijke documentatie samengesteld met ondersteuning van ChatGPT (OpenAI). De oorspronkelijke onderzoekers, publicaties en wetenschappelijke referenties worden afzonderlijk vermeld.