Denken is het stellen van vragen

In de vorige blog stelden we vast dat onze identiteit niet in ons uiterlijk zit, maar in ons denken. Dat roept onmiddellijk een volgende, diepere vraag op: Wat is dat dan, 'denken'? Is het een passieve stroom van beelden die aan ons voorbijtrekt, of is het een actieve handeling? Om te begrijpen wie wij zijn, moeten we onderzoeken hoe ons interne proces de wereld om ons heen verwerkt.

Denken is vraagstelling

Elk biologisch wezen is het resultaat van miljoenen jaren evolutie. Gedurende die tijd hebben organismen zintuigen ontwikkeld om te kunnen overleven. Zintuigen maken de noodzakelijke connectie tussen de buitenwereld en ons brein mogelijk.

In mijn onderzoek ben ik tot het inzicht gekomen dat denken in essentie het stellen van vragen is. Dit is de standaardinstelling van ons brein. Zodra onze zintuigen (gehoor, zicht, reuk, tast, smaak) iets waarnemen, gaan onze hersenen dit analyseren en beoordelen: “Wat wordt hier waargenomen en wat moet ik ermee?”

Een object of gebeurtenis krijgt pas waarde zodra we weten wat het is. Een onbekend geluid in het bos is voor de hersenen slechts een trilling in de lucht, totdat de vraag "Wat is dat?" leidt tot de conclusie: "Dat is de wind" of "Dat is een naderend gevaar". Zonder die vraag blijft de wereld een betekenisloze brij van prikkels. De vraag is de katalysator die ruwe data omzet in bruikbare informatie.

Cognitie: De databasebase van de ervaring

Dit analyseproces is afhankelijk van veel factoren, maar geeft uiteindelijk antwoorden over alles dat we continu waarnemen uit onze leefwereld. De manier waarop we alles interpreteren noemt men cognitie. Dit omvat geheugen, aandacht, concentratie, taal, waarneming, plannen maken en het oplossen van problemen.

Hierin ligt een cruciaal bewijs voor onze menselijke natuur: wij zijn niet tevreden met de vaststelling dat iets er is; we willen weten waarom het er is en hoe het werkt. Dit is wat ons onderscheidt van andere levensvormen die voornamelijk instinctief reageren. Waar een dier reageert op honger (prikkel -> actie), vraagt de mens zich af hoe hij zijn voedselvoorziening kan verbeteren (prikkel -> vraag -> analyse -> innovatie).

Alles wat we continu waarnemen, wordt automatisch ontleed om hierop een gepaste reactie te geven. Dit continu waarnemen moeten we letterlijk nemen. Alles wat we levenslang zien, horen, ruiken, smaken en voelen analyseren en interpreteren onze hersenen, in vraagvorm wat dit is. De betekenis van deze waarnemingen wordt bovendien opgeslagen in een soort mentale databank. Hieruit putten we herinneringen gedurende ons hele leven. We spreken hier over het korte- en langetermijngeheugen.

De drie denkprocessen.

Wanneer onze zintuigen prikkels waarnemen, gebeurt er eerst een filtering op basis van urgentie. Ik onderscheid hierbij drie manieren van verwerking:

1. Instant denken: Tijdens een gesprek zetten we woorden die we horen onmiddellijk om en analyseren we ze om er een gepast antwoord op te geven. Hierbij is er een snelle reactietijd nodig om een gepast antwoordt te formuleren. Deze reactie is vaak intuïtief en baseert zich op conclusies die we eerder hadden gevormd. Ik noem deze vorm van denken instant denken.

2.Uitgesteld denken (Nadenken): Er zijn ook momenten waarop we enkel waarnemen en ons rustig kunnen afvragen wat die waarneming betekent. Dit is een dieper proces van reflectie en analyse zonder directe tijdsdruk.

3.Impulsief reageren (Reflex): Een derde manier van denken is eerder impulsief reageren. Hierbij is geen bewuste keuze van analyse nodig maar volgt er eerder een directe reactie van spieren. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij gevaar: je stoot je voet aan een steen, voelt hitte, hoort een luide knal of ziet een lichtflits. Dit veroorzaakt reflexbewegingen als reactie op zintuigelijke waarneming.

De eigenschappen van denken.

Welke eigenschappen heeft ons denken?

1. De gedachte is niet fysiek; je kan ze niet vastnemen, toch bestaat ze ontegenzeggelijk. Denken is een proces dat zoals software ook niet fysiek is.

2. De gedachte is vluchtig. Wanneer je ze niet deelt, gaat ze verloren.

3. Ze is enorm beïnvloedbaar door anderen.

4. Zonder het denken van anderen blijft kennis beperkt. (Dit komt in een volgende blog over het collectief geheugen).

5. Door het stellen van vragen trachten we overal antwoorden op te geven.

6. Iedereen kan denken; dit is onze belangrijkste eigenschap.

7. Om antwoorden te vormen hebben we woorden nodig. (Taal). Woorden omschrijven de betekenis van wat we willen zeggen. (Dit komt in een latere blog aan bod.)

8. Denken maakt ons bewust van onze leefwereld. We verkrijgen kennis. Hierdoor worden we intelligenter.

9. We hoeven niet fysiek tegenover elkaar te staan om gedachten uit te wisselen.

10. De gedachte is zo krachtig en scheppend dat ze uit het niets nieuwe, tastbare dingen kan laten ontstaan. De mens is creatief en creëert nieuwe niet bestaande producten.

Conclusie

De mens is een wezen dat fundamenteel nieuwsgierig is en zoekende naar het ‘waarom’. Waarom bestaan we? Waar gaan we naartoe? Wat was er eerst: ‘Mind first’ or ‘matter first’?

Verder zijn er een nog paar belangrijke kenmerken van denken:

We onderzoeken, bestuderen en analyseren. Daarnaast experimenteren we, creëren we en testen we.

Hieruit leren we, worden we intelligenter en begrijpen we onze leefwereld steeds beter.